Włoskie zabezpieczenie majątku wykonywane w Polsce
Od grudnia 2020 roku włoskie postanowienie o zabezpieczeniu majątku wykonuje się w Polsce na podstawie rozporządzenia unijnego, działającego bezpośrednio. Zajęcie następuje niezwłocznie, a uznanie konfiskaty w terminie czterdziestu pięciu dni. Skutki dotykają rachunków, nieruchomości i pojazdów — również wtedy, gdy postępowanie karne dopiero się zaczęło.
Najważniejsze w skrócie
- Rozporządzenie obowiązuje od grudnia 2020 roku i działa bezpośrednio, bez potrzeby wdrożenia krajowego.
- Zabezpieczenie mienia wykonuje się niezwłocznie, bez czekania na jakiekolwiek rozstrzygnięcie sprawy głównej.
- Uznanie orzeczenia o konfiskacie następuje co do zasady w terminie czterdziestu pięciu dni.
- Zaskarżenie co do istoty następuje w państwie wydania orzeczenia, czyli we Włoszech, nie w Polsce.
- W państwie wykonania podnosi się wyłącznie zarzuty dotyczące samego wykonania i zakresu zajęcia.
- Osoba trzecia, której mienie zajęto, ma własne uprawnienia i odrębną, często mocniejszą drogę zaskarżenia.
- Obie drogi prowadzi się równolegle, ponieważ mają odrębne terminy i biegną całkiem niezależnie od siebie.
Na czym to się opiera
| Zagadnienie | Podstawa |
|---|---|
| Wzajemne uznawanie zabezpieczenia i konfiskaty | rozporządzenie (UE) 2018/1805 |
| Stosowanie od 19 grudnia 2020 r. | art. 41 tego rozporządzenia |
| Wykonanie zabezpieczenia | niezwłocznie, art. 9 |
| Uznanie konfiskaty | co do zasady 45 dni, art. 20 |
| Podstawy odmowy wykonania | art. 8 i 19, katalog zamknięty |
| Prawa osób trzecich | art. 33 |
| Zwrot mienia pokrzywdzonemu | art. 30, z pierwszeństwem przed państwem |
Piąty wiersz wyznacza granicę obrony w Polsce: podstawy odmowy wykonania są wyliczone i nie obejmują zasadności samego orzeczenia. Kto liczy, że polski sąd oceni sprawę na nowo, traci czas, który należało poświęcić na zaskarżenie we Włoszech — a tam terminy biegną niezależnie i nie czekają na rozstrzygnięcie w kraju.
Dwa różne etapy
| Cecha | Zabezpieczenie | Konfiskata |
|---|---|---|
| Moment | w toku postępowania | po rozstrzygnięciu |
| Cel | zapobieżenie rozporządzeniu mieniem | trwałe pozbawienie |
| Termin uznania | niezwłocznie | czterdzieści pięć dni |
| Skutek | blokada, zakaz rozporządzania | przejście mienia |
| Zaskarżenie co do istoty | w państwie wydania | w państwie wydania |
| Zaskarżenie wykonania | w państwie wykonania | w państwie wykonania |
Dwa ostatnie wiersze zawierają rozróżnienie, którego pominięcie kosztuje najwięcej. O tym, czy zabezpieczenie było zasadne, rozstrzyga się we Włoszech. W Polsce można podnosić wyłącznie zarzuty dotyczące wykonania — na przykład że zajęto mienie inne niż wskazane albo należące do osoby trzeciej.
Kto prowadzi wyłącznie postępowanie w Polsce, spiera się o rzecz drugorzędną, podczas gdy podstawa pozostaje nienaruszona.
Dwie drogi jednocześnie
- We Włoszech — wniosek o uchylenie zabezpieczenia, z argumentacją co do braku podstaw, braku związku mienia z czynem albo nieproporcjonalności.
- W Polsce — zarzuty wobec sposobu wykonania, zakresu zajęcia i praw osób trzecich.
Terminy biegną osobno i żaden nie czeka na drugi. Jest to ta sama zasada, którą opisano przy zajęciu rzeczy: sprawa główna i sprawa majątkowa to dwie ścieżki.
Osoby trzecie
Najczęstsza sytuacja praktyczna: zajęty pojazd należy do firmy leasingowej, rachunek jest wspólny z małżonkiem, nieruchomość ma współwłaściciela, a sprzęt jest własnością pracodawcy.
Osobie takiej przysługują własne uprawnienia i własna droga zaskarżenia, a jej pozycja bywa mocniejsza niż pozycja podejrzanego, ponieważ może wykazać tytuł prawny dokumentem, a nie wyjaśnieniem. Warunkiem jest dobra wiara i brak związku z czynem.
Wniosek organizacyjny: taka osoba powinna być reprezentowana odrębnie. Interesy rozchodzą się dokładnie w chwili, gdy trzeba wykazać, że mienie nie ma nic wspólnego ze sprawą.
Konfiskata równowartości
Instrument obejmuje również konfiskatę równowartości: jeżeli nie można sięgnąć po korzyść bezpośrednio, zajmuje się mienie o odpowiadającej wartości.
Stąd sytuacja zaskakująca dla wielu: zajęte zostają rzeczy nabyte legalnie i niemające żadnego związku z zarzutem, ponieważ służą wyłącznie pokryciu wartości. Obrona koncentruje się wtedy nie na pochodzeniu tych rzeczy, lecz na wyliczeniu samej kwoty — bo to ona wyznacza zakres zajęcia.
Sprawdza się w szczególności, czy kwotę liczono od korzyści, czy od obrotu, czy odjęto koszty i czy nie doszło do podwójnego uwzględnienia tej samej wartości u kilku osób.
Zwrot pokrzywdzonemu
Rozporządzenie przewiduje pierwszeństwo zwrotu mienia pokrzywdzonemu przed jego przejściem na rzecz państwa. Dla polskiego przedsiębiorcy, który padł ofiarą oszustwa we Włoszech, jest to droga realna — ale wymaga zgłoszenia roszczenia w toku postępowania, a nie po zakończeniu.
Kto nie zgłosi się na czas, obserwuje przejście środków na rzecz państwa i pozostaje mu wyłącznie droga cywilna, znacznie dłuższa.
Co robić po zawiadomieniu
- ustalić, które postanowienie jest podstawą i z jakiego państwa pochodzi
- sprawdzić, czy zajęto dokładnie to, co wskazano
- zebrać dokumenty tytułu prawnego do mienia
- ustalić terminy w obu państwach i nie czekać na wynik jednego
- przy rachunku wspólnym wykazać udziały
- rozważyć wniosek o zwolnienie środków na koszty utrzymania i obrony
Ostatni punkt bywa pomijany, a jest przewidziany: zajęcie nie ma pozbawiać środków do życia ani możliwości opłacenia obrony. Wniosek trzeba jednak złożyć — sam z siebie nikt takiego zwolnienia nie zaproponuje.
Najczęstsze pytania
Czy włoskie zajęcie działa w Polsce?
Tak, na podstawie rozporządzenia unijnego obowiązującego od grudnia 2020 roku, które działa bezpośrednio i nie wymaga wdrożenia krajowego. Zabezpieczenie wykonuje się niezwłocznie, a orzeczenie o konfiskacie uznaje co do zasady w czterdzieści pięć dni. Włoskie postanowienie sięga zatem rachunku bankowego albo nieruchomości w Polsce w tempie liczonym w tygodniach.
Gdzie kwestionować zasadność?
W państwie wydania orzeczenia, czyli we Włoszech, i tam prowadzi się spór co do zasadności. W Polsce podnosi się wyłącznie zarzuty dotyczące samego wykonania: zakresu zajęcia, tożsamości mienia, praw osób trzecich. Obie drogi biegną równolegle i mają własne terminy, więc prowadzenie tylko jednej z nich zostawia drugą bez reakcji.
Zajęto mienie należące do kogoś innego.
Tej osobie przysługują własne uprawnienia i własna droga zaskarżenia, niezależna od pozycji podejrzanego. Bywa mocniejsza, bo tytuł prawny wykazuje się dokumentem — umową, wpisem, fakturą — a nie wyjaśnieniem. Dotyczy to małżonka, leasingodawcy, wspólnika i pracodawcy, a warunkiem jest dobra wiara i brak związku z czynem.
Dlaczego zajęto rzeczy niezwiązane ze sprawą?
Bo możliwa jest konfiskata równowartości korzyści, gdy samej korzyści nie da się odnaleźć. Wtedy zajęciu podlega jakiekolwiek mienie do wysokości wyliczonej kwoty, także nabyte legalnie i wcześniej. Obrona koncentruje się w takich sprawach nie na dowodzie pochodzenia rzeczy, lecz na samym rachunku, bo to on wyznacza zakres zajęcia.
Co sprawdza się przy wyliczeniu?
Czy kwotę liczono od rzeczywistej korzyści, czy od obrotu; czy odjęto poniesione koszty; czy ta sama wartość nie została uwzględniona podwójnie u kilku współoskarżonych; oraz czy uwzględniono kwoty już zwrócone pokrzywdzonemu. Błędy w tym rachunku zdarzają się często i podważa się je bez wchodzenia w okoliczności czynu.
Jestem pokrzywdzonym, czy odzyskam pieniądze?
Rozporządzenie przewiduje pierwszeństwo zwrotu pokrzywdzonemu przed przejściem mienia na rzecz państwa. Roszczenie trzeba jednak zgłosić w toku postępowania i wykazać dokumentami: po prawomocnym przepadku mienie należy już do państwa, a odzyskanie go staje się drogą osobną, dłuższą i zwykle bezskuteczną.
Czy mogę uzyskać zwolnienie części środków?
Tak, przewidziano możliwość zwolnienia części zajętych środków na koszty utrzymania rodziny oraz na obronę. Wniosek trzeba jednak złożyć samodzielnie i uzasadnić dokumentami o dochodach i wydatkach, bo nikt nie zaproponuje tego z urzędu. Przy zajęciu wszystkich rachunków jest to zwykle pierwsza pilna czynność.