Gdy Włochy zbierają dowody w Polsce
Włoski prokurator, który potrzebuje dokumentów, danych z rachunku albo przesłuchania świadka w Polsce, nie występuje już drogą dyplomatyczną: wydaje europejski nakaz dochodzeniowy, uznawany w terminie trzydziestu dni i wykonywany w dziewięćdziesięciu. Ten sam instrument przysługuje jednak obronie — i właśnie z tej strony bywa najbardziej niedoceniony.
Najważniejsze w skrócie
- Europejski nakaz dochodzeniowy zastąpił klasyczną pomoc prawną w obrocie wewnątrz Unii Europejskiej.
- Uznanie nakazu przez organ wykonujący następuje co do zasady w terminie trzydziestu dni od jego otrzymania.
- Wykonanie czynności powinno nastąpić w ciągu dziewięćdziesięciu dni od uznania nakazu przez organ wykonujący.
- Czynność wykonuje się według prawa państwa wykonania, choć organ wydający może wskazać wymagane formalności.
- Obrona może wnioskować o wydanie nakazu na rzecz oskarżonego, co bywa niedoceniane i rzadko wykorzystywane.
- Można żądać udziału obrońcy w czynności prowadzonej za granicą, a odmowa takiego udziału bywa wadą.
- Przesłuchanie może odbyć się w formie wideokonferencji, co rozwiązuje problem świadków, którzy nie mogą podróżować.
Na czym to się opiera
| Zagadnienie | Podstawa |
|---|---|
| Europejski nakaz dochodzeniowy | dyrektywa 2014/41/UE |
| Wdrożenie włoskie | dekret ustawodawczy nr 108 z 2017 r. |
| Termin uznania | 30 dni, art. 12 dyrektywy |
| Termin wykonania | 90 dni od uznania |
| Formalności wskazane przez organ wydający | art. 9 ust. 2 |
| Udział organu państwa wydającego | art. 9 ust. 4 |
| Podstawy odmowy wykonania | art. 11, katalog zamknięty |
Piąty wiersz jest tym, który obrona wykorzystuje najrzadziej, a który rozstrzyga o wartości dowodu: organ wydający może wskazać formalności, jakie mają być zachowane przy czynności — na przykład udział obrońcy albo określony sposób pouczenia. Wskazanie ich z góry jest tańsze niż późniejsze kwestionowanie deposycji, która już powstała.
Jak to działa
| Zagadnienie | Pomoc prawna | Nakaz dochodzeniowy |
|---|---|---|
| Droga | przez organy centralne | bezpośrednio między organami |
| Termin uznania | nieokreślony | trzydzieści dni |
| Termin wykonania | nieokreślony | dziewięćdziesiąt dni |
| Podstawy odmowy | szerokie | ograniczone i wyliczone |
| Prawo właściwe dla czynności | państwa wykonania | państwa wykonania, z zastrzeżeniami |
| Dostęp obrony | ograniczony | możliwość wniosku i udziału |
Ostatni wiersz jest tym, co zmienia praktykę obrony, a bywa niewykorzystane. Obrońca może wnosić o wydanie nakazu na rzecz oskarżonego: żeby przesłuchano świadka mieszkającego w Polsce, żeby uzyskano dokumenty z polskiego urzędu, żeby zabezpieczono zapis, który znajduje się poza Włochami.
Dla osoby, której dowody obrony są w kraju zamieszkania, jest to najkrótsza istniejąca droga. Alternatywą jest samodzielne gromadzenie dokumentów i ich tłumaczenie — wolniejsze i słabsze dowodowo.
Udział w czynności
Można wnosić, by przy czynności prowadzonej w Polsce obecny był przedstawiciel strony włoskiej albo obrońca. Ma to znaczenie zwłaszcza przy przesłuchaniach: pytania zadane na miejscu są warte więcej niż zastrzeżenia zgłoszone po odczytaniu protokołu.
Przewidziano również przesłuchanie w formie wideokonferencji. Dla świadków mieszkających w Polsce oznacza to, że wezwanie do stawienia się we Włoszech nie zawsze jest konieczne — i warto o tej możliwości przypomnieć, gdy świadek obrony nie może podróżować.
Co sprawdza obrona
Ponieważ czynność wykonuje jedno państwo, a wykorzystuje drugie, kontrola prawidłowości bywa rozmyta. Sprawdza się zatem samodzielnie:
- Zakres nakazu i to, czy przekazano dokładnie to, o co wnioskowano.
- Kompletność — czy przekazano całość materiału, czy wybrane fragmenty.
- Formę czynności — czy zachowano wymagania, które w państwie wykonania są warunkiem ważności.
- Pouczenia udzielone osobie przesłuchiwanej, zwłaszcza gdy jest ona osobą najbliższą oskarżonego.
- Tłumaczenie materiału przekazanego do Włoch.
Punkt czwarty ma znaczenie szczególne: prawo do odmowy zeznań przysługuje osobom najbliższym, a pouczenie o nim jest warunkiem ważności. Jeżeli świadek został przesłuchany w Polsce bez tego pouczenia, jest to wada, którą podnosi się we Włoszech.
Punkt piąty bywa najbardziej owocny: tłumaczenie zeznania albo dokumentu potrafi przesunąć znaczenie, a nikt tego nie sprawdza z urzędu.
Dane i rachunki
Nakaz obejmuje także uzyskiwanie danych o rachunkach i operacjach oraz danych telekomunikacyjnych. Dla spraw gospodarczych oznacza to, że materiał z Polski trafia do włoskich akt szybko i w całości.
Dla obrony wynika stąd zadanie: sprawdzić, czy przekazany zestaw jest kompletny, czy obejmuje kontekst i czy okres, którego dotyczy, odpowiada zakresowi zarzutu. Wyciąg obejmujący wybrane przelewy bez pozostałych operacji tworzy obraz, który nie musi być prawdziwy.
Granice instrumentu
Odmowa wykonania jest możliwa w wyliczonych sytuacjach, między innymi gdy czynność nie jest dopuszczalna w państwie wykonania albo gdy naruszałaby prawa podstawowe. Podstawy te są jednak wąskie i nie służą do kwestionowania zasadności zarzutu.
Uwaga końcowa: instrument działa wyłącznie wewnątrz Unii. Wobec państw trzecich pozostaje klasyczna pomoc prawna, znacznie wolniejsza — o czym mowa na stronie o ekstradycji.
Najczęstsze pytania
Czym jest europejski nakaz dochodzeniowy?
Instrumentem, którym organ sądowy jednego państwa zwraca się bezpośrednio do organu drugiego o przeprowadzenie czynności dowodowej, z pominięciem drogi dyplomatycznej. Obowiązują przy tym terminy: trzydzieści dni na uznanie i dziewięćdziesiąt na wykonanie. Zastąpił on klasyczną pomoc prawną, która w obrocie wewnątrzunijnym trwała miesiącami.
Czy obrona może z niego skorzystać?
Tak, i jest to możliwość rzadko wykorzystywana. Obrońca może wnosić o wydanie nakazu na rzecz oskarżonego: o przesłuchanie świadka mieszkającego w Polsce, o uzyskanie dokumentów z polskiego urzędu, o oględziny albo o opinię. Wniosek składa się do organu prowadzącego sprawę we Włoszech, z uzasadnieniem znaczenia dowodu.
Czy świadek musi jechać do Włoch?
Nie zawsze. Przewidziano przesłuchanie w formie wideokonferencji, a także przeprowadzenie czynności przez organ krajowy według procedury krajowej. Bywa to jedyne realne rozwiązanie dla świadków, którzy nie mogą albo nie chcą podróżować. Wniosek trzeba jednak złożyć wcześnie i wskazać konkretną jednostkę gotową udostępnić salę.
Co sprawdza się przy takim materiale?
Zakres i kompletność przekazanego materiału, formę przeprowadzonej czynności, pouczenia udzielone przesłuchiwanemu oraz jakość tłumaczenia. Warto sprawdzić zwłaszcza, czy przekazano całość zebranego materiału, czy tylko wybrane fragmenty — bo kontekst regularnie zmienia wymowę pojedynczych zapisów i wypowiedzi.
Co, jeśli świadek jest osobą najbliższą?
Przysługuje mu prawo odmowy zeznań według prawa państwa, w którym czynność się odbywa, a pouczenie o tym prawie jest warunkiem ważności deposycji. Jego brak stanowi wadę, którą podnosi się jednak we Włoszech, przed sądem prowadzącym sprawę — nie w Polsce, gdzie czynność jedynie wykonano.
Czy obejmuje to dane bankowe?
Tak, nakaz obejmuje również dane o rachunkach bankowych i operacjach oraz dane telekomunikacyjne, a przy części z nich wymagana jest zgoda sądu. Warto sprawdzić, czy przekazany zestaw obejmuje pełny kontekst, czy wybrane pozycje: przy wyciągach i bilingach selekcja potrafi całkowicie zmienić obraz sprawy.
Czy działa wobec państw spoza Unii?
Nie. Poza Unią pozostaje klasyczna pomoc prawna oparta na konwencjach i drodze dyplomatycznej, znacznie wolniejsza i bez terminów wiążących. Ma to znaczenie przy sprawach z wątkiem pozaunijnym: czynność, która w Polsce zajmie trzy miesiące, w państwie trzecim potrafi trwać rok albo w ogóle nie dojść do skutku.