Gdy to Państwo są pokrzywdzonymi
Poszkodowany w przestępstwie popełnionym we Włoszech ma prawa, które trzeba uruchomić samodzielnie: żądanie zawiadamiania o biegu sprawy, wnioski dowodowe, sprzeciw wobec umorzenia i dochodzenie odszkodowania. Żadne z nich nie działa automatycznie, a najważniejszy termin — trzy miesiące na wniosek o ściganie — biegnie od dowiedzenia się o czynie.
Najważniejsze w skrócie
- Wniosek o ściganie składa się co do zasady w ciągu trzech miesięcy od dowiedzenia się o czynie i o jego sprawcy.
- Przy części czynów postępowanie toczy się z urzędu i wniosek pokrzywdzonego nie jest w ogóle wymagany.
- Należy wyraźnie zażądać zawiadamiania o biegu sprawy: bez tego zdania zawiadomienia po prostu nie przyjdą.
- Bez niego można nie dowiedzieć się o wniosku o umorzenie i przegapić dwudziestodniowy termin sprzeciwu.
- Roszczenia można zgłosić w procesie karnym, ale najpóźniej na początku rozprawy; potem zostaje droga cywilna.
- Istnieje unijny mechanizm dla poszkodowanych mieszkających w innym państwie, w tym kompensata za przestępstwa z użyciem przemocy.
- Dokumentacja medyczna sporządzona w dniu zdarzenia jest kluczowa, bo to liczba dni rokowania decyduje o kwalifikacji.
Na czym to się opiera
| Zagadnienie | Podstawa |
|---|---|
| Zawiadomienie i wniosek o ściganie | art. 333 i 336 włoskiego k.p.k. |
| Termin trzech miesięcy | art. 124 kodeksu karnego |
| Sprzeciw wobec umorzenia, 20 dni | art. 408-410 k.p.k. |
| Przystąpienie z roszczeniem | art. 76 i nast. k.p.k. |
| Zabezpieczenie roszczeń | art. 316 k.p.k. |
| Prawa pokrzywdzonych w Unii | dyrektywa 2012/29/UE |
| Kompensata przy przemocy | dyrektywa 2004/80/WE |
Trzeci wiersz wart jest zapamiętania razem z drugim: trzy miesiące na wniosek o ściganie, dwadzieścia dni na sprzeciw wobec umorzenia. Pierwszy termin zna większość osób, drugi prawie nikt — a to właśnie na nim kończy się większość spraw zgłoszonych i porzuconych.
Pierwsze kroki
- Zawiadomienie na policji lub w prokuraturze, z żądaniem ścigania, jeżeli czyn tego wymaga.
- Dokumentacja medyczna tego samego dnia — dokument sporządzony później zostawia pole do podważania związku ze zdarzeniem.
- Dane świadków zebrane na miejscu.
- Zabezpieczenie dowodów: zdjęcia, korespondencja, potwierdzenia, nagrania.
- Wskazanie adresu do doręczeń i wyraźne żądanie zawiadamiania o biegu sprawy.
Punkt piąty jest najważniejszy i najczęściej pomijany. Bez tego żądania prokuratura może wystąpić o umorzenie, a pokrzywdzony dowie się o tym wtedy, gdy termin sprzeciwu już upłynął. Jedno zdanie w zawiadomieniu, a różnica między sprawą prowadzoną a zamkniętą po cichu.
Termin
| Sytuacja | Termin |
|---|---|
| Wniosek o ściganie, zasada ogólna | trzy miesiące od dowiedzenia się o czynie |
| Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej | termin dłuższy |
| Czyny ścigane z urzędu | wniosek nie jest wymagany |
| Sprzeciw wobec umorzenia | krótki, od zawiadomienia |
| Przystąpienie do procesu z roszczeniem | najpóźniej na początku rozprawy |
| Cofnięcie wniosku o ściganie | możliwe, kończy sprawę |
Wiersz piąty wyznacza moment, po którym roszczeń nie da się już zgłosić w procesie karnym — pozostaje wtedy wyłącznie droga cywilna, dłuższa i kosztowniejsza. Decyzję trzeba więc podjąć wcześnie, nie po zakończeniu postępowania.
Roszczenia w procesie karnym czy osobno
Za przystąpieniem przemawia to, że dowody są i tak przeprowadzane, a koszty są niższe. Przeciw — że proces karny trwa dłużej niż ugoda z ubezpieczycielem, a sąd często zasądza jedynie zaliczkę i odsyła resztę na drogę cywilną.
Przy wypadkach komunikacyjnych zwykle korzystniejsza jest droga bezpośrednia wobec ubezpieczyciela, opisana przy wypadkach drogowych. Przy przestępstwach umyślnych sensowniejsze bywa przystąpienie do procesu, bo ubezpieczyciela po prostu nie ma.
Gdy mieszkają Państwo w Polsce
Prawo Unii przewiduje rozwiązania dla poszkodowanych mieszkających w innym państwie niż to, w którym popełniono czyn:
- Zawiadomienie można złożyć w państwie zamieszkania, które przekazuje je dalej. Nie zawsze jest to szybsze, ale bywa jedyną realną drogą po powrocie do kraju.
- Przesłuchanie w formie wideokonferencji jest możliwe, więc podróż do Włoch nie zawsze jest konieczna.
- Wniosek o kompensatę przy przestępstwach umyślnych z użyciem przemocy można złożyć za pośrednictwem organu w kraju zamieszkania, gdy sprawca jest nieznany lub niewypłacalny.
- Zakaz zbliżania się orzeczony we Włoszech może zostać przeniesiony do Polski, jeżeli następuje wyjazd — ale wniosek składa się przed wyjazdem.
Ostatni punkt dotyczy sytuacji, w których poszkodowana osoba wraca do kraju, a środek ochronny zostaje we Włoszech i traci znaczenie. Przeniesienie jest możliwe, tylko nikt o nim nie informuje.
Wsparcie i koszty
Pokrzywdzony może korzystać z bezpłatnej pomocy prawnej po spełnieniu kryteriów dochodowych, a przy części przestępstw — niezależnie od dochodu. Istnieje też sieć ośrodków wsparcia, a przy niektórych czynach przewidziano ochronę tożsamości i szczególny sposób przesłuchania.
Dla osoby, która nie zna języka, przysługuje tłumaczenie ustne przy czynnościach oraz tłumaczenie pism istotnych. O jedno i drugie trzeba poprosić i doprowadzić do odnotowania.
Sprawy drobniejsze
Przy części czynów pokrzywdzony może wystąpić do sądu bezpośrednio, bez drogi przez prokuraturę — to właściwość sędziego pokoju, opisana osobno. Dla poszkodowanego mieszkającego w Polsce jest to często jedyny sposób, żeby sprawa w ogóle ruszyła, zamiast czekać w kolejce zawiadomień.
Najczęstsze pytania
Ile mam czasu na złożenie wniosku o ściganie?
Co do zasady trzy miesiące od dowiedzenia się o czynie i o osobie sprawcy. Przy części przestępstw, zwłaszcza przeciwko wolności seksualnej, termin jest znacznie dłuższy, a wniosek bywa nieodwołalny. Przy czynach ściganych z urzędu wniosek nie jest w ogóle wymagany, więc sprawa toczy się niezależnie od woli pokrzywdzonego.
Co zrobić, żeby wiedzieć, co dzieje się ze sprawą?
Wyraźnie zażądać zawiadamiania o biegu sprawy i wskazać adres do doręczeń — najlepiej adres pełnomocnika, bo jest stały. Bez tego zdania zawiadomienie o wniosku o umorzenie nie przyjdzie, a dwudziestodniowy termin sprzeciwu upłynie bez wiedzy zainteresowanego. To jedna linijka w zawiadomieniu i najczęstsza przyczyna spraw, które cichną.
Kiedy zgłosić roszczenia?
Najpóźniej na początku rozprawy, a więc wcześniej, niż większość osób przypuszcza. Po tym momencie pozostaje wyłącznie droga cywilna: dłuższa, kosztowniejsza i prowadzona osobno. Warto przy tym pamiętać o zabezpieczeniu majątku sprawcy, o które wnosi się w toku sprawy karnej, kiedy jest jeszcze co zabezpieczać.
Czy lepiej dochodzić roszczeń w procesie karnym?
Przy wypadkach komunikacyjnych zwykle korzystniejsza jest droga bezpośrednia wobec ubezpieczyciela: szybsza i niezależna od wyniku sprawy karnej. Przy przestępstwach umyślnych sensowniejsze bywa przystąpienie do procesu, bo pozwala uczestniczyć w postępowaniu dowodowym i wnosić o zabezpieczenie majątku sprawcy.
Czy mogę złożyć zawiadomienie z Polski?
Tak, można je złożyć w państwie zamieszkania, a organy przekażą je dalej. Możliwe jest również przesłuchanie w formie wideokonferencji albo przeprowadzenie czynności przez organ krajowy. Wniosek o taką formę składa się jednak wcześniej, razem z wnioskiem dowodowym, i musi wskazywać konkretne rozwiązanie techniczne.
Co, jeśli sprawca jest nieznany?
Przy przestępstwach umyślnych popełnionych z użyciem przemocy istnieje państwowy fundusz kompensacyjny, o który występuje się za pośrednictwem organu w kraju zamieszkania. Świadczenie przysługuje po spełnieniu warunków i zwykle po wyczerpaniu drogi wobec sprawcy, więc nie zastępuje odszkodowania, lecz je uzupełnia, gdy sprawca jest nieustalony albo niewypłacalny.
Wracam do Polski, a mam zakaz zbliżania się na moją korzyść.
Można wnioskować o przeniesienie środka ochronnego do Polski na podstawie mechanizmu unijnego, ale wniosek składa się przed wyjazdem, a nie po nim. Po powrocie do kraju środek orzeczony we Włoszech traci praktyczną skuteczność, bo nie ma kto go egzekwować — i właśnie w tym momencie osoba chroniona zostaje bez ochrony.