Znęcanie się i uporczywe nękanie
Ustawa z 2019 roku podniosła oba zagrożenia. Znęcanie się nad osobą najbliższą lub wspólnie zamieszkującą zagrożone jest karą od trzech do siedmiu lat, a uporczywe nękanie od roku do sześciu lat i sześciu miesięcy. Według orzecznictwa oba zarzuty mogą wystąpić obok siebie, jeżeli po ustaniu wspólnego zamieszkiwania zachowanie trwa nadal.
Najważniejsze w skrócie
- Znęcanie się nad osobą z rodziny zagrożone jest karą od trzech do siedmiu lat pozbawienia wolności.
- Uporczywe nękanie zagrożone jest karą od roku do sześciu lat i sześciu miesięcy, po podwyższeniu z 2019 roku.
- Kara rośnie, gdy czyn popełniono wobec małoletniego albo w jego obecności, także gdy nie był adresatem zachowania.
- Małoletni będący świadkiem przemocy uznawany jest za pokrzywdzonego, z własnymi uprawnieniami procesowymi.
- Oba zarzuty mogą wystąpić w jednej sprawie, jeżeli wspólne zamieszkiwanie ustało, a zachowanie trwało dalej.
- Naruszenie orzeczonego zakazu zbliżania się jest odrębnym przestępstwem, toczącym się niezależnie od sprawy głównej.
- Pojednanie stron nie kończy postępowania, ponieważ przy tych kwalifikacjach toczy się ono z urzędu.
Na czym to się opiera
| Zagadnienie | Podstawa |
|---|---|
| Znęcanie się nad osobą z rodziny | art. 572 kodeksu karnego, od 3 do 7 lat |
| Uporczywe nękanie | art. 612-bis k.k., od 1 roku do 6 lat i 6 miesięcy |
| Podwyższenie zagrożeń | ustawa nr 69 z 2019 r. |
| Zakaz zbliżania się | art. 282-ter kodeksu postępowania karnego |
| Naruszenie zakazu | art. 387-bis k.k., czyn odrębny |
| Ostrzeżenie organu policji | art. 8 dekretu z mocą ustawy nr 11 z 2009 r. |
| Przeniesienie ochrony do Polski | dyrektywa 2011/99/UE |
Ostatni wiersz ma znaczenie praktyczne dla osób wracających do kraju: środek ochronny orzeczony we Włoszech nie działa sam w Polsce. O jego przeniesienie występuje się przed wyjazdem, bo po powrocie zostaje się formalnie chronionym, a faktycznie bez ochrony — nie ma bowiem organu, który mógłby go egzekwować.
Zagrożenia po zmianach
| Sytuacja | Zagrożenie |
|---|---|
| Znęcanie się, typ podstawowy | od trzech do siedmiu lat |
| Wobec lub w obecności małoletniego, osoby w ciąży, osoby z niepełnosprawnością | podwyższenie |
| Ze skutkiem ciężkiego uszczerbku | zagrożenie wyraźnie wyższe |
| Ze skutkiem śmiertelnym | zagrożenie najwyższe |
| Uporczywe nękanie | od roku do sześciu lat i sześciu miesięcy |
| Naruszenie zakazu zbliżania się | odrębne przestępstwo |
Ostatni wiersz ma największe znaczenie praktyczne. Przed 2019 rokiem naruszenie środka ochronnego było przede wszystkim powodem jego zaostrzenia. Dziś jest osobnym przestępstwem, które toczy się niezależnie — i pozostaje, nawet jeśli pierwotny zarzut okaże się bezpodstawny.
Dlaczego oba zarzuty mogą wystąpić razem
Oba czyny opisują zachowanie powtarzalne, ale odwołują się do różnych relacji. Znęcanie się wymaga więzi rodzinnej, wspólnego zamieszkiwania albo stosunku zależności. Nękanie takiego warunku nie stawia.
Stąd wniosek orzecznictwa: jeżeli wspólne zamieszkiwanie ustaje, a zachowanie trwa dalej, to za okres wcześniejszy w grę wchodzi znęcanie się, a za późniejszy nękanie. Oba zarzuty stają obok siebie.
Dlatego rozgraniczenie czasowe jest jednym z głównych zadań obrony: kiedy dokładnie ustała wspólnota domowa, które zachowania przypadają na który okres i czy rozgraniczenie w zarzucie jest w ogóle przeprowadzone.
Dwie konsekwencje konstrukcji
Oba czyny są przestępstwami wieloczynowymi: wymagają powtarzalności, a żadne pojedyncze zachowanie nie musi być samo w sobie karalne. Wynikają z tego dwie rzeczy, które zaskakują.
Nie ma usiłowania. Skoro powtarzalność jest znamieniem, nie da się usiłować znęcania.
Przedawnienie biegnie od ostatniego zachowania, nie od pierwszego. Postępowania obejmujące odległe okresy są zatem możliwe, dopóki jakieś zachowanie mieści się w czasie nieodległym.
Na czym skupia się obrona
- Powtarzalność jako system. Pojedyncze awantury, choćby ostre, nie tworzą jeszcze znęcania: wymagane jest zachowanie tworzące stan cierpienia.
- Zeznania pokrzywdzonego, które zwykle są głównym dowodem i podlegają takiej samej ocenie jak każdy inny.
- Geneza zawiadomienia — moment, okoliczności, równoległe postępowania o rozwód, alimenty czy kontakty z dziećmi.
- Rozgraniczenie okresów między wspólnym zamieszkiwaniem a czasem po nim.
- Korespondencja w całości, a nie w wyciągach. W tych sprawach kontekst regularnie zmienia wymowę fragmentów.
Co powinien wiedzieć obcokrajowiec
Dwie rzeczy, obie praktyczne.
Środki ochronne orzeka się szybko i bez uprzedniego wysłuchania. Potrafią uniemożliwić powrót do mieszkania, a przy dzieciach — także kontakt z nimi. Reakcja musi być natychmiastowa, bo od doręczenia biegnie termin zaskarżenia.
Pojednanie nie kończy sprawy. Postępowanie toczy się z urzędu, a przekonanie, że da się to załatwić prywatnie, prowadzi do prób kontaktu — które przy obowiązującym zakazie stanowią nowe, odrębne przestępstwo. To najczęstszy sposób, w jaki sytuacja pogarsza się z winy samego zainteresowanego.
Jeżeli to Pani lub Pana dotyczy
Osobie pokrzywdzonej przysługuje prawo do informacji o biegu sprawy, do wniosków dowodowych, do sprzeciwu wobec umorzenia oraz do środków ochronnych. Istnieje także możliwość przeniesienia orzeczonego zakazu zbliżania się do państwa zamieszkania, jeżeli następuje wyjazd — wymaga to jednak wniosku złożonego przed wyjazdem, a nie po nim.
Najczęstsze pytania
Jakie kary grożą?
Za znęcanie się nad osobą z rodziny od trzech do siedmiu lat, za uporczywe nękanie od roku do sześciu lat i sześciu miesięcy. Oba zagrożenia podniesiono ustawą z 2019 roku, która zaostrzyła również reżim proceduralny: zawiadomienie o tych czynach uruchamia obowiązek przesłuchania pokrzywdzonego w krótkim, ustawowo określonym terminie.
Czy oba zarzuty mogą wystąpić razem?
Tak, i jest to układ częsty po rozstaniu. Jeżeli wspólne zamieszkiwanie ustaje, a zachowanie trwa dalej, za okres wcześniejszy przyjmuje się znęcanie się, a za późniejszy uporczywe nękanie. Rozgraniczenie obu okresów bywa głównym punktem sporu, bo wpływa na kwalifikację, na wymiar kary i na to, od kiedy liczy się przedawnienie.
Co z dziećmi, które są świadkami?
Małoletni będący świadkiem przemocy uznawany jest za pokrzywdzonego, choćby zachowanie nie było skierowane do niego, a popełnienie czynu w jego obecności podwyższa karę. Ma to konsekwencje procesowe: dziecko uzyskuje własne uprawnienia, a jego przesłuchanie odbywa się w formie chronionej i zwykle jednorazowo.
Czy istnieje usiłowanie znęcania się?
Nie. Powtarzalność jest znamieniem tych czynów, więc pojedyncze zachowanie ich nie wypełnia, a usiłowanie jest wykluczone. Nie oznacza to jednak bezkarności: jedno zdarzenie może wypełniać znamiona groźby, naruszenia nietykalności albo uszkodzenia ciała, ocenianych osobno i według własnych reguł ścigania.
Od kiedy biegnie przedawnienie?
Od ostatniego zachowania składającego się na czyn, a nie od pierwszego. Dlatego możliwe są postępowania obejmujące okresy odległe o lata, o ile ciąg zachowań nie został przerwany. Ma to znaczenie w obie strony: wydłuża odpowiedzialność sprawcy, ale pozwala też pokrzywdzonemu zgłosić sprawę później, bez utraty wcześniejszych zdarzeń.
Czy pojednanie kończy sprawę?
Nie. Przy tych kwalifikacjach postępowanie toczy się z urzędu, więc wycofanie zawiadomienia go nie zamyka. Co więcej, próby kontaktu podejmowane przy obowiązującym zakazie zbliżania się stanowią nowe, odrębne przestępstwo — także wtedy, gdy druga strona sama je zainicjowała albo na nie przystała.
Co grozi za naruszenie zakazu zbliżania się?
Jest to odrębne przestępstwo, toczące się niezależnie od sprawy głównej i pozostające nawet wtedy, gdy pierwotny zarzut okaże się bezpodstawny. To sytuacja spotykana i trudna do wytłumaczenia zainteresowanemu: uniewinnienie z zarzutu wyjściowego nie usuwa odpowiedzialności za naruszenie środka orzeczonego w toku tamtej sprawy.