Sprawca nie zapłacił: pozostaje świadczenie od państwa
Wyrok zasądzający odszkodowanie bywa niewykonalny: sprawca jest nieznany, niewypłacalny albo zniknął. Przy części przestępstw przysługuje wtedy świadczenie ze środków publicznych. Nie zastępuje ono odszkodowania i jest znacznie niższe, ale istnieje — a wniosek ma termin, po którym prawo przepada.
Najważniejsze w skrócie
- Przy części przestępstw przysługuje świadczenie ze środków publicznych, gdy sprawca nie zapłacił odszkodowania.
- Dotyczy to wyłącznie przestępstw umyślnych popełnionych z użyciem przemocy wobec osoby.
- Warunkiem jest wykazana bezskuteczność egzekucji wobec sprawcy albo jego nieustalenie.
- Świadczenie jest znacznie niższe od odszkodowania sądowego i nie zastępuje go w pełni.
- Wniosek ma określony termin, po upływie którego prawo do świadczenia przepada bezpowrotnie.
- Uprawnienie przysługuje również obywatelom innych państw Unii Europejskiej.
- Przy zdarzeniach drogowych działa odrębny fundusz dla poszkodowanych.
Komu przysługuje
| Warunek | Uwaga |
|---|---|
| Rodzaj czynu | przestępstwo umyślne z przemocą wobec osoby |
| Bezskuteczność egzekucji | albo nieustalenie sprawcy |
| Brak innego pokrycia | ubezpieczenie wyłącza w tym zakresie |
| Zgłoszenie czynu | wymagane, wraz ze współpracą |
| Obywatelstwo | również innych państw Unii |
Wiersz drugi bywa najtrudniejszy do wykazania i wymaga dokumentów: postanowienia o umorzeniu wobec nieustalenia sprawcy albo protokołu bezskutecznej egzekucji. Nie wystarcza stwierdzenie, że sprawca nie ma majątku.
Czego się spodziewać
Świadczenie jest ustalone kwotowo i znacznie niższe od odszkodowania, jakie zasądziłby sąd cywilny. Pokrywa przede wszystkim koszty leczenia i pogrzebu, a przy najpoważniejszych czynach obejmuje kwoty ryczałtowe.
Nie należy traktować go jako alternatywy dla dochodzenia roszczenia od sprawcy — jest ostatecznością wtedy, gdy ta droga zawiodła. Dlatego równolegle prowadzi się zgłoszenie roszczenia w procesie karnym i zabezpieczenie majątku sprawcy.
Przy zdarzeniach drogowych
Działa odrębny mechanizm dla poszkodowanych w wypadkach spowodowanych przez pojazd nieubezpieczony, nieustalony albo skradziony. Obejmuje szkody na osobie, a w ograniczonym zakresie także majątkowe.
Termin i procedura są tam inne niż przy funduszu dla ofiar przestępstw, dlatego pierwszą czynnością jest ustalenie, który z mechanizmów ma zastosowanie — pomyłka kosztuje zwykle cały termin.
Na czym to się opiera
| Zagadnienie | Podstawa |
|---|---|
| Świadczenie dla ofiar przestępstw umyślnych | ustawa nr 122 z 2016 r. |
| Standard unijny | dyrektywa 2004/80/WE |
| Prawa ofiar w postępowaniu | dyrektywa 2012/29/UE |
| Zgłoszenie roszczenia w procesie karnym | art. 76 kodeksu postępowania karnego |
| Zabezpieczenie majątku sprawcy | art. 316 k.p.k. |
| Fundusz przy zdarzeniach drogowych | art. 283 dekretu nr 209 z 2005 r. |
Drugi wiersz ma znaczenie dla osób mieszkających w Polsce: dyrektywa przewiduje mechanizm transgraniczny, pozwalający złożyć wniosek za pośrednictwem organu własnego państwa, gdy przestępstwo popełniono w innym. Nie trzeba zatem prowadzić całej procedury osobiście we Włoszech.
Najczęstsze pytania
Sprawca nie ma z czego zapłacić. Co dalej?
Przy przestępstwach umyślnych popełnionych z użyciem przemocy wobec osoby przysługuje świadczenie ze środków publicznych, pod warunkiem wykazania bezskuteczności egzekucji wobec sprawcy albo jego nieustalenia. Nie zastępuje ono zasądzonego odszkodowania i jest od niego znacznie niższe, ale pozostaje realną drogą tam, gdzie inne zawiodły.
Jak wykazać, że egzekucja była bezskuteczna?
Wyłącznie dokumentami: postanowieniem o umorzeniu postępowania wobec nieustalenia sprawcy albo protokołem bezskutecznej egzekucji komorniczej. Samo stwierdzenie, że sprawca nie ma majątku, nie wystarcza i nie zostanie przyjęte — potrzebny jest dokument potwierdzający, że próba egzekucji rzeczywiście została podjęta i zakończyła się niepowodzeniem.
Ile można otrzymać?
Kwoty są ustalone ryczałtowo i znacznie niższe od odszkodowania, jakie zasądziłby sąd cywilny w tej samej sprawie. Pokrywają przede wszystkim koszty leczenia oraz koszty pogrzebu, a przy czynach najpoważniejszych obejmują dodatkowe kwoty określone wprost w przepisach. Nie jest to zatem pełne naprawienie szkody, lecz świadczenie o charakterze pomocowym.
Mieszkam w Polsce. Muszę jechać do Włoch?
Nie ma takiej potrzeby. Przewidziano mechanizm transgraniczny, pozwalający złożyć wniosek za pośrednictwem organu własnego państwa zamieszkania, gdy przestępstwo popełniono w innym państwie Unii. Procedura toczy się wtedy przy udziale obu organów, a wnioskodawca nie musi prowadzić jej osobiście za granicą ani tam przyjeżdżać.
Czy warto od razu liczyć na fundusz?
Nie warto. Jest to ostateczność, po którą sięga się wtedy, gdy dochodzenie roszczenia bezpośrednio od sprawcy już zawiodło. Równolegle prowadzi się zatem zgłoszenie roszczenia w procesie karnym oraz wniosek o zabezpieczenie majątku sprawcy — bez tego drugiego nawet korzystny wyrok po latach okazuje się niewykonalny.
Sprawcą był nieubezpieczony kierowca.
Wtedy działa odrębny mechanizm, przewidziany dla osób poszkodowanych w wypadkach spowodowanych przez pojazd nieubezpieczony, nieustalony albo skradziony. Ma on inne terminy, inną procedurę i inny organ prowadzący, dlatego pierwszą czynnością jest ustalenie, który z dwóch mechanizmów ma w danej sprawie zastosowanie — pomyłka kosztuje zwykle cały termin.
Nie zgłosiłem sprawy od razu na policję.
Zgłoszenie czynu oraz współpraca z organami prowadzącymi postępowanie są warunkiem uzyskania świadczenia. Opóźnione zgłoszenie nie zawsze wyklucza uprawnienie, ale wymaga wyjaśnienia przyczyn zwłoki — uzasadnionej obawy przed sprawcą, stanu zdrowia uniemożliwiającego działanie albo nieznajomości procedury przez osobę mieszkającą za granicą.