Tłumacz w procesie: kiedy błąd zmienia treść zeznania
W sprawach polskich obywateli tłumaczenie jest ogniwem, przez które przechodzi cały materiał — i jednocześnie ogniwem najsłabiej kontrolowanym. Zastrzeżenia zgłasza się w trakcie czynności i żąda wpisania ich do protokołu. Zgłoszone po miesiącach są praktycznie nie do wykazania, bo nagrania zwykle nie ma.
Najważniejsze w skrócie
- Tłumacz przysługuje bezpłatnie i niezależnie od sytuacji majątkowej, inaczej niż obrońca z urzędu.
- Prawo obejmuje nie tylko ustne tłumaczenie, lecz także przekład pism istotnych dla obrony.
- Zastrzeżenia co do jakości zgłasza się w trakcie czynności i wpisuje do protokołu.
- Zgłoszone po miesiącach są praktycznie nie do wykazania z powodu braku nagrania.
- Przy rozmowach utrwalonych przekład bywa opracowaniem, nie zapisem dosłownym.
- Obrona ma prawo żądać odsłuchania nagrań, nie tylko spisów sporządzonych przez organ.
- Podpisanie pisma, którego treści się nie zna, zamyka później drogę do jakiegokolwiek zarzutu.
Co obejmuje prawo do tłumacza
| Warstwa | Zakres |
|---|---|
| Tłumaczenie ustne czynności | przesłuchania, posiedzenia, rozprawa |
| Rozmowa z obrońcą | przy braku wspólnego języka |
| Przekład pism istotnych | zawiadomienia, postanowienia, wyrok |
| Przekład materiału dowodowego | na wniosek, gdy istotny dla obrony |
| Koszt | ponosi państwo, niezależnie od dochodu |
Wiersz trzeci bywa pomijany, a wynika wprost z przepisów: pisma istotne dla obrony podlegają przekładowi, a nie jedynie ustnemu streszczeniu przy doręczeniu. Wniosek o przekład składa się wyraźnie, wskazując konkretny dokument.
Wiersz drugi ma znaczenie praktyczne przy obrońcy z urzędu: prawo obejmuje również rozmowę przygotowującą obronę, więc brak wspólnego języka nie jest powodem, by z niej rezygnować.
Gdzie powstają błędy
- Przy przesłuchaniu — skróty, uogólnienia, pominięcie zastrzeżeń wypowiedzianych przez przesłuchiwanego.
- Przy pojęciach prawnych — nazwy instytucji polskich i włoskich nie mają prostych odpowiedników, a użycie przybliżonego terminu zmienia sens.
- Przy rozmowach utrwalonych — spis jest opracowaniem osoby słuchającej, często sporządzonym z nagrania złej jakości.
- Przy dokumentach — tłumaczenie fragmentu zamiast całości, z pominięciem adnotacji i pieczęci.
Punkt trzeci jest w praktyce najgroźniejszy, bo dotyczy materiału, który trafia do akt jako gotowy tekst. Rozmowa prowadzona po polsku, w hałasie, z użyciem skrótów i regionalizmów, zostaje zapisana w wersji włoskiej — i to ta wersja jest cytowana przez cały proces.
Jak reagować
W trakcie czynności, nie po niej. Trzy zdania, które warto znać:
- «Nie zrozumiałem pytania» — powoduje powtórzenie, nie osłabia pozycji.
- «To nie jest to, co powiedziałem» — z żądaniem wpisania zastrzeżenia do protokołu.
- «Proszę o odnotowanie, że tłumaczenie było skrócone» — przy streszczaniu długich wypowiedzi.
Każde z nich brzmi niezręcznie i właśnie dlatego rzadko pada. Warto jednak pamiętać, że zastrzeżenie wpisane do protokołu jest podstawą późniejszego wniosku, a jego brak oznacza, że z akt wynika pełne zrozumienie treści.
Rozmowy utrwalone
Przy materiale z kontroli operacyjnej obowiązuje reguła szczególnie istotna dla obcojęzycznych: do akt trafiają spisy, a nie same zapisy, a spis jest opracowaniem, nie dowodem.
Obrona ma prawo żądać wydania nagrań w formie umożliwiającej odsłuch oraz weryfikacji przekładu przez tłumacza wskazanego przez siebie. Przy sprawach opartych na wypowiedziach jest to często jedyne realne pole obrony — jedno słowo źle oddane zmienia deklarację zamiaru w luźną uwagę albo odwrotnie.
Podpisywanie dokumentów
Podpis pod pismem, którego treści się nie zna, zamyka drogę do późniejszego zarzutu: z akt wynika wtedy, że osoba oświadczyła znajomość treści. Dotyczy to również protokołów, pouczeń i oświadczeń o wyborze adresu do doręczeń.
Właściwą reakcją nie jest odmowa podpisu, lecz podpisanie z jednoczesnym żądaniem odnotowania, że treść nie została przetłumaczona. Odmowa bywa odnotowywana jako brak współpracy, adnotacja natomiast pozostaje w aktach jako fakt.
Na czym to się opiera
| Zagadnienie | Podstawa |
|---|---|
| Prawo do tłumacza | art. 143 włoskiego k.p.k. |
| Przekład pism istotnych | art. 143 ust. 2 k.p.k. |
| Bezpłatność niezależna od dochodu | art. 143 ust. 1 |
| Standard unijny | dyrektywa 2010/64/UE |
| Prawo do informacji o zarzutach | dyrektywa 2012/13/UE |
| Spisy rozmów utrwalonych | art. 268 k.p.k. |
| Skutek braku pouczeń | art. 64 ust. 3-bis k.p.k. |
Drugi wiersz jest przepisem, o który wnosi się zbyt rzadko: obowiązek przekładu obejmuje pisma istotne dla obrony, a nie tylko ich ustne streszczenie w chwili doręczenia. Wniosek wskazujący konkretny dokument i wyjaśniający, dlaczego jest istotny, bywa uwzględniany — a bez wniosku przekład po prostu nie powstaje.
Najczęstsze pytania
Czy tłumacz kosztuje?
Nie. Przysługuje bezpłatnie i niezależnie od sytuacji majątkowej, co odróżnia go od obrońcy z urzędu, którego wynagrodzenie ponosi oskarżony. Prawo obejmuje przy tym również rozmowę z obrońcą, gdy nie ma wspólnego języka.
Tłumaczenie było skrócone. Co zrobić?
Zgłosić to w trakcie czynności i zażądać wpisania zastrzeżenia do protokołu. Zgłoszenie po miesiącach jest praktycznie nie do wykazania, bo nagrania przesłuchania zwykle nie ma, a z akt wynika wtedy pełne zrozumienie treści.
Czy dostanę pisma po polsku?
Pisma istotne dla obrony podlegają przekładowi, a nie tylko ustnemu streszczeniu przy doręczeniu. Wniosek składa się jednak wyraźnie, wskazując konkretny dokument i wyjaśniając, dlaczego jest istotny — bez wniosku przekład nie powstaje.
Rozmowy z podsłuchu były po polsku.
Tym bardziej trzeba zweryfikować przekład. Do akt trafiają spisy, będące opracowaniem osoby słuchającej, a nie dowodem. Obrona ma prawo żądać wydania nagrań do odsłuchania i weryfikacji przekładu przez własnego tłumacza.
Podpisałem coś, czego nie zrozumiałem.
To utrudnia późniejszy zarzut, bo z akt wynika oświadczenie o znajomości treści. Właściwą reakcją nie jest jednak odmowa podpisu, lecz podpisanie z jednoczesnym żądaniem odnotowania, że treść nie została przetłumaczona.
Gdzie najczęściej powstają błędy?
Przy skracaniu długich wypowiedzi, przy pojęciach prawnych bez prostych odpowiedników w drugim języku oraz przy spisach rozmów utrwalonych, sporządzanych z nagrań złej jakości. Ta trzecia grupa jest najgroźniejsza, bo trafia do akt jako gotowy tekst.
Czy mogę prosić o innego tłumacza?
Można zgłosić zastrzeżenia co do jakości i wnosić o zmianę, uzasadniając to konkretnymi przykładami z czynności. Ogólne stwierdzenie, że tłumaczenie było złe, zwykle nie wystarcza — potrzebne są wskazane fragmenty i ich prawidłowe brzmienie.