Stan psychiczny sprawcy: wyłączenie odpowiedzialności
Stan psychiczny w chwili czynu może wyłączyć albo znacznie ograniczyć odpowiedzialność karną. Jest jednak rzecz, o której zainteresowani dowiadują się zwykle zbyt późno: wyłączenie kary nie oznacza zakończenia sprawy. Przy stwierdzeniu niebezpieczeństwa dla otoczenia orzeka się środek zabezpieczający, wykonywany w placówce leczniczej i trwający niekiedy dłużej niż kara, która groziłaby za ten sam czyn.
Najważniejsze w skrócie
- Zniesienie poczytalności w chwili popełnienia czynu wyłącza odpowiedzialność karną sprawcy w całości.
- Znaczne jej ograniczenie prowadzi natomiast do obniżenia kary, a nie do całkowitego jej wyłączenia.
- Ocena dotyczy stanu psychicznego w chwili czynu, a nie stanu stwierdzonego w chwili badania.
- Wyłączenie kary nie kończy jednak sprawy, bo możliwe jest orzeczenie środka zabezpieczającego.
- Stan wywołany dobrowolnym upojeniem co do zasady nie wyłącza odpowiedzialności, a bywa okolicznością obciążającą.
- Przewlekłe uzależnienie oceniane jest odrębnie i otwiera dostęp do ścieżki terapeutycznej.
- Wniosek o badanie składa się wcześnie, ponieważ dokumentacja z okresu czynu bywa po latach nie do odtworzenia.
Trzy możliwe wyniki
| Ustalenie | Skutek |
|---|---|
| Poczytalność zachowana | odpowiedzialność pełna |
| Poczytalność znacznie ograniczona | obniżenie kary |
| Poczytalność zniesiona | brak kary, możliwy środek zabezpieczający |
Wiersz trzeci jest tym, który wymaga wyjaśnienia zainteresowanym: brak kary nie oznacza wyjścia na wolność. Przy stwierdzeniu niebezpieczeństwa dla otoczenia orzeka się środek zabezpieczający, wykonywany w placówce o charakterze leczniczym, a jego czas trwania zależy od ustania przesłanek, nie od wysokości hipotetycznej kary.
Liczy się chwila czynu
Ocena dotyczy stanu psychicznego w momencie popełnienia czynu, nie w chwili badania — a między nimi mijają zwykle miesiące. Dlatego rozstrzyga dokumentacja z okresu wcześniejszego: karty leczenia, zapisy o przyjmowanych lekach, zaświadczenia z poradni, także z Polski.
Wniosek o badanie składa się zatem wcześnie. Dokumentacja z tamtego okresu bywa nie do odtworzenia po latach, a bez niej opinia opiera się wyłącznie na badaniu przeprowadzonym długo po zdarzeniu.
Alkohol i uzależnienie
Stan wywołany dobrowolnym upojeniem co do zasady nie wyłącza odpowiedzialności, a w części sytuacji ją zaostrza. Inaczej traktowane jest natomiast przewlekłe uzależnienie, które bywa oceniane jako stan wpływający na zdolność rozeznania.
Przy uzależnieniu od środków odurzających otwiera się ponadto odrębna ścieżka terapeutyczna, dostępna zamiast aresztu i zamiast wykonania kary — opisana osobno.
Na czym to się opiera
| Zagadnienie | Podstawa |
|---|---|
| Zdolność do ponoszenia odpowiedzialności | art. 85 włoskiego kodeksu karnego |
| Zniesienie poczytalności | art. 88 k.k. |
| Znaczne ograniczenie | art. 89 k.k., obniżenie kary |
| Upojenie dobrowolne | art. 92 k.k. |
| Przewlekłe uzależnienie | art. 95 k.k. |
| Opinia biegłego | art. 220 kodeksu postępowania karnego |
| Środki zabezpieczające | art. 222 k.k. |
Ostatni wiersz warto czytać razem z drugim, bo dopiero wtedy obraz jest pełny: wyłączenie kary i orzeczenie środka zabezpieczającego to dwie strony tego samego rozstrzygnięcia. Obrona, która dąży wyłącznie do pierwszego, nie zajmując się drugim, bywa skuteczna pozornie — a skutek dla zainteresowanego trwa dłużej.
Najczęstsze pytania
Czy choroba psychiczna wyłącza odpowiedzialność?
Nie sama diagnoza, lecz jej wpływ na zdolność rozumienia znaczenia czynu i kierowania własnym postępowaniem w chwili jego popełnienia. Zniesienie tej zdolności wyłącza odpowiedzialność karną, a jej znaczne ograniczenie prowadzi do obniżenia kary. Ta sama choroba może zatem prowadzić do różnych ustaleń, zależnie od jej przebiegu w konkretnym momencie.
Wyłączenie kary oznacza koniec sprawy?
Nie kończy. Przy stwierdzeniu niebezpieczeństwa dla otoczenia orzeka się środek zabezpieczający, wykonywany w placówce o charakterze leczniczym, prowadzonej przez służbę zdrowia. Jego czas trwania zależy od ustania przesłanek, a nie od wysokości kary, jaka groziłaby za dany czyn — dlatego obrona zajmująca się wyłącznie wyłączeniem kary bywa skuteczna tylko pozornie.
Badanie odbędzie się po roku od zdarzenia.
Ocena dotyczy stanu psychicznego w chwili czynu, a nie w chwili przeprowadzenia badania, a między tymi momentami mijają zwykle miesiące. Rozstrzyga zatem dokumentacja z okresu wcześniejszego: karty leczenia, zapisy o przyjmowanych lekach, zaświadczenia z poradni, również te pochodzące z Polski i wymagające tłumaczenia przysięgłego.
Kiedy złożyć wniosek o badanie?
Jak najwcześniej, najlepiej razem z pierwszymi wnioskami dowodowymi. Dokumentacja z okresu czynu bywa po latach nie do odtworzenia, zwłaszcza gdy leczenie odbywało się w innym państwie. Bez niej opinia opiera się wyłącznie na badaniu przeprowadzonym długo po zdarzeniu, co znacznie osłabia jej wartość dowodową i pole do sporu.
Byłem pod wpływem alkoholu.
Stan wywołany dobrowolnym upojeniem co do zasady nie wyłącza odpowiedzialności, a w części sytuacji stanowi wręcz okoliczność obciążającą. Inaczej traktowane jest natomiast przewlekłe uzależnienie, oceniane jako stan mogący trwale wpływać na zdolność rozeznania — wymaga to jednak udokumentowania historii choroby, nie samego oświadczenia.
Jestem uzależniony od środków odurzających.
Otwiera to odrębną ścieżkę terapeutyczną, dostępną zarówno zamiast tymczasowego aresztowania, jak i zamiast wykonania orzeczonej kary. Wymaga stwierdzenia uzależnienia przez właściwą placówkę oraz programu faktycznie realizowanego i potwierdzanego, a nie samej deklaracji gotowości podjęcia leczenia. Przy programie prowadzonym w Polsce konieczne jest uzgodnienie sposobu dokumentowania.
Czy mogę mieć własnego specjalistę?
Tak, obrona może wskazać własnego konsultanta technicznego, który uczestniczy w czynnościach biegłego powołanego przez sąd i przedstawia odrębne uwagi. Przy opiniach psychiatrycznych rozbieżności między specjalistami są częste i to właśnie one bywają głównym polem sporu — zwłaszcza gdy chodzi o ocenę stanu sprzed wielu miesięcy.